Adamo zingt tegen de onderdrukking door Franco
De Belgisch/ Italiaanse zanger Adamo, die we ons vooral als een romantische zanger herinneren, schreef niet alleen liefdesliedjes. In ‘Manuel‘ bijvoorbeeld, wordt verteld van een Spaanse journalist die tijdens het fascistische Franco-regime het slachtoffer werd van represailles en in de gevangenis gefolterd werd. Hij schreef het lied in 1976. Het nummer verscheen onder andere op zijn live-album Olympia 77, dat werd uitgebracht in 1977. Twee jaar nadat Franco overleed. Het verhaal gaat dat Adamo deze journalist ontmoette via zijn toenmalige artistiek leider. De ontmoeting zou diepe indruk op hem hebben gemaakt en inspireerde hem tot het schrijven van dit lied als eerbetoon aan de martelaren van de Spaanse Burgeroorlog en het verzet tegen de onderdrukking door het Franco-regime in de jaren daarna.
Dis-moi mon ami l’arbre
As-tu vu Manuel ?
Heb je Manuel gezien?
‘De orkestrale arrangementen zijn elegant en verfijnd, van Roger Loubet. De frasering is agressiever dan gebruikelijk. De tekst is breedvoerig, humanistisch en allegorisch’, schrijft de Franse krant Liberation in een artikel dat ook andere politieke liederen van Adamo beschrijft.
Berg, heb je Manuel gezien? / Hij beklom mijn top / Om alle misdaden uit te schreeuwen / Die onbekend en ongestraft zullen blijven.
Naast de berg worden de boom, de rivier en het licht aangesproken. Allen hebben geholpen Manuel te redden. Dat de tekst van Manuel naar het Spanje van Franco verwijst, wordt niet echt duidelijk, behalve in de laatste regels waar de steden Granada en Teruel worden genoemd en waar men de hulp aan Manuel (door de hoofdpersoon ‘me’) begint te herkennen, wellicht in de vorm van verzet.
Qu’on commence à me connaître
A Grenada et à Teruel
On commence à me connaître
A Grenada et à Teruel !
Censuur door Franco’s dictatuur
Ondanks Franco’s dood werd het lied in Spanje volgens Liberation gecensureerd. In Frankrijk werd het niet op de radio gedraaid ‘omdat het met bijna zeven minuten de standaardlengte overschreed’.
Maar rond het lied zijn veel misverstanden ontstaan. Zo kan de door Liberation genoemde censuur niet lang hebben geduurd, omdat het pas tegen het eind daarvan in 1977 verscheen. Van 1960 tot 1977 hebben vier censors van het Dirección General de Cultura Popular y Espectáculos in ploegendienst in totaal 4343 liedjes verboden vanwege vermeende seksuele, blasfemische of politieke inhoud. Een artikel in The Guardian laat zien hoe knullig deze censoren te werk gingen.
Wie was Manuel?
Ook over de vraag of Manuel verwijst naar een bestaande persoon bestaan nog veel vragen. Hoewel Adamo in veel interviews spreekt over zijn bedoeling met teksten als Inch’Allah en Tombe la neige, heeft hij zich, voor zover bekend, nooit uitgelaten over de betekenis van Manuel. Het staat zelfs niet vast dat Manuel een journalist was en de kans bestaat dat Manuel uit meerdere bestaande personages is samengesteld.
Het bijvoorbeeld zou Manuel Chaves Nogales geweest kunnen zijn. Hij was een in de jaren twintig een beroemde Spaanse journalist die zich als antifascist betitelde en de Tweede Republiek steunde. Maar Chaves is niet vervolgd. Hij vluchtte in 1936 naar Parijs en in 1940 naar Londen, waar hij in 1944 overleed.
Wie wel aan het beeld van een door Franco vervolgde voldoet, maar geen Manuel heet, is Marcos Ana, de schrijversnaam van Fernando Macarro Castillo. Hij vocht als 18-jarige mee aan de kant van de Republikeinen en werd in 1938 in Madrid gearresteerd. Hij werd beschuldigd van moord en zat vanaf 1939 gevangen. Soms in totale afzondering, soms werd hij gemarteld. In het begin van de jaren zestig voerde Amnesty International een campagne voor zijn vrijlating, die onder andere gesteund werd door Pablo Neruda. Als reactie besloot Spanje alle politieke gevangenen die langer dan twintig jaar vast zaten vrij te laten. Marcos Ana was de enige die van deze regeling profiteerde. Op 17 november 1961 kwam hij vrij. Hij was toen 42 jaar oud.
Heeft Adamo ooit Manuel in Spanje gezongen?
Adamo verkocht wereldwijd meer dan 100 miljoen platen en trad tot 1984 op in alle Europese landen inclusief in Spanje. In 1975-76 kwam hij met de Spaanstalige single Es mi vida / Los campos en paz (de Spaanse versie van C’est ma vie en La paix des champs). Het ligt voor de hand dat hij in de jaren zeventig ook Spanje bezocht voor promotie en concerten. Of hij toen ook Manuel zong is niet duidelijk.
Montagne, as-tu vu Manuel ?
Il a grimpé sur ma cîme
Pour y crier tous les crimes
Qui resteront méconnus et impunis
Il a pleuré l’innocence
De tous ses amis d’enfance
Qu’on a traînés en silence vers la nuit
Zeg eens, mijn vriend de boom,
heb je Manuel gezien?
Ik heb hem afgelopen zondag gezien,
toen hij witte duiven losliet
voor de neus van de politieagenten,
die dachten dat hij gek was.
Hij stroopte zijn mouwen op,
bond zijn touw aan mijn tak vast
en legde het om zijn nek.
De politieagenten lachten hard,
maar ik, ook al zouden ze dat niet leuk vinden,
ik, de eeuwenoude eik,
Boog ik als een rietstengel
Zodat zijn voeten de grond konden raken
Maar vraag het aan de rivier
Of hij daar niet verdronken is
Rivier, heb je Manuel gezien?
Hij vertrouwde mij zijn gebed toe
Hij kuste zijn land
De onverschillige zon scheen hoog aan de hemel
Hij koos een steen
Bond die om zijn nek
Hij sprong in mijn water
En ik werd een boot
Want ik wilde dat hij zou leven
Ik wilde dat hij me zou volgen
En ver weg van het gevangen land
Zette ik hem neer op mijn oever
Maar vraag het aan de berg
Of hij daar niet is neergestort
Berg, heb je Manuel gezien?
Hij klom naar mijn top
Om daar alle misdaden te schreeuwen
Die onbekend en ongestraft zullen blijven
Hij huilde om de onschuld
Van al zijn jeugdvrienden
Die in stilte naar de nacht werden gesleept
Dus ik, die een berg ben
Ben ik een vallei geworden
Hij had het winnende geloof
En ik ben verplaatst
Je kunt zijn partner vertellen
Dat ik hem niet heb vermoord
Maar ga eens kijken in de gevangenis
Of hij daar niet opgesloten zit
Bewaarder, heb je Manuel gezien?
Ik zie veel ‘Manuels’
Maar ik ken alleen hun schaduw
Hun geest die me de rug toekeert
Ze zeggen allemaal vreemde dingen
Dat de tijden moeten veranderen
Dromers die elkaar zouden hebben afgesproken
Ik luister zonder te begrijpen
Ik ben betaald om niet te begrijpen
Ik kan alleen maar vergeten.
Ik heb geen hand om uit te strekken.
Maar vraag het aan het licht.
Hij heeft er zo lang naar gezocht.
Licht, heb je Manuel gezien?
Ze hadden me voor dood achtergelaten
Maar ik schijn nu veel feller
Want Manuel heeft me weer aangestoken
Met het vuur van de vrijheid
Niemand kan me onderwerpen
En ik zal mijn meesters verblinden
En ik zal de hemel in vuur en vlam zetten
Want dankzij Manuel
Beginnen ze me te kennen
In Granada en Teruel
Beginnen ze me te kennen
In Granada en Teruel.
Vertaling door DeepL
Meer over geëngageerde liedjes van Adamo in een artikel in de Franse krant Liberation van 2018.
