SVEN TUYTENS, correspondent in Spanje voor de VRT stuurde ons het volgende bericht:

Een tijdje geleden stapte muzikant Ries de Vuyst een kringloopwinkel in Eindhoven binnen. Hij was op zoek naar een goedkope lijst. Maar zijn oog viel meteen op iets anders: een ingekaderd schilderij, vol symboliek en mooie kleuren. De tekst erop kon hij eerst niet thuisbrengen — misschien Catalaans? — maar de kleuren en symbolen intrigeerden hem. In de cirkels herkende hij verwijzingen naar Spanje. De hamer en sikkel deden hem denken aan de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939). En dan was er nog die opvallende groene ster. Rechtsonder stond een naam: Maatje Huizinga. Ries twijfelde geen moment: dit moest mee.

Een onverwachte ontdekking
Online stootte Ries op de website van de oud-Spanje strijders. Daar vond hij de naam Maatje terug én een verwijzing naar mijn boek Las Mamás belgas, over jonge vrouwen uit Nederland en België die in 1937 naar Spanje trokken om er als verpleegsters de belaagde Republiek te helpen in de strijd tegen het fascisme. Maatje Huizinga werkte in een groot Minderbroedersklooster in Onteniente (Ontinyent in het Valenciaans) dat door de Socialistische Arbeiderinternationale (SAI) werd ingericht als militair hospitaal. Naast een groep van een twintigtal Joodse vrijwilligsters uit België, waren het vooral Nederlandse vrouwen die er als professionele verpleegsters werkten. Met die informatie kon Ries al een deel van Maatje’s verhaal reconstrueren. Via Facebook zocht hij mij op en we begonnen informatie uit te wisselen. 

De symboliek van het schilderij
Ries dook dieper in de betekenis van het schilderij. 23 april 1908 is Maatjes geboortedag, en blijkt ook de naamdag van Sint-Joris te zijn. In zijn verbeelding werd alles duidelijk: de draak op het schilderij staat symbool voor het fascisme dat bestreden wordt. Sint-Joris (San Jorge in het Catalaans of Valenciaans) is een heilige die in de regio Valencia (bijv. in Alcoy en andere steden) dikwijls gebruikt wordt tijdens de feesten van Moros y Cristianos, waarbij de strijd van de Christelijke legers tegen de Arabieren en Berbers gevierd wordt. Ook in Onteniente bestaan zulke feesten, maar niet ter ere van Sint-Joris als patroon van de stad. De cirkel rechtsboven op het schilderij, met de verticale rode en gele banden, verwijst waarschijnlijk naar het wapenschild van Onteniente.  De mysterieuze groene ster, links onderaan, leek eerst een symbool van de anarchisten in het republikeinse leger. Maar het verhaal gaat verder.

De groene ster en Esperanto
Tijdens zijn zoektocht ontdekte Ries dat de groene vijfpuntige ster ook het symbool is van het Esperanto: La Verda Stelo. De betekenis is mooi: de vijf punten staan voor de vijf continenten en de kleur groen symboliseert hoop. Vaak staat er een “E” in de ster, zodat duidelijk gemaakt wordt dat het om Esperanto gaat. Ries vond zelfs een oud besluit uit 1939 waarin staat dat Nederlandse ambtenaren — zelfs politieagenten — deze ster op hun uniform mogen dragen. De link met Maatje werd plots logisch: zij sprak namelijk Esperanto en bleef dat tot op hoge leeftijd doen. Ze ging nog wekelijks naar Esperanto-avonden, waar mensen samenkwamen om spelletjes te spelen zoals scrabble en ganzenbord. Maar, sorry Maatje, Ries en ik zijn over tenminste een zaak helemaal eens: we vinden het Esperanto niet zo’n aantrekkelijk taaltje.

Wie was de schilder?
De schilder was een zekere “E. Pons”: Eduardo Pons, uit Valencia. Hij was aanwezig op een Esperanto-congres in Amsterdam in 1964, waar Maatje vermoedelijk ook naartoe ging. 

Maar hun band dateerde waarschijnlijk van veel vroeger. Mogelijk kruisten hun wegen al in 1937, misschien in het militaire ziekenhuis van Onteniente. Eduardo Pons werkte tijdens de burgeroorlog op een hospitaaltrein voor gewondentransport en hij gaf les aan soldaten die niet konden lezen of schrijven.

In Onteniente, zoals in alle hospitalen van de Spaanse Republiek, waren cultuurmilities werkzaam. Zo’n milicia de la cultura was geen militaire eenheid in de klassieke zin, maar een groep vrijwilligers die zich bezighield met onderwijs en cultuur, vooral tijdens de Spaanse Burgeroorlog. Hun belangrijkste taken waren analfabetisme bestrijden, vaak direct aan het front, in ziekenhuizen of in geïmproviseerde klaslokalen. Deze milities zorgden ervoor dat mensen toegang hadden tot literatuur, wat toen lang niet vanzelfsprekend was, en stimuleerden culturele vorming met lezingen, toneel, en politieke educatie om mensen bewust te maken van ideeën en waarden.

Een eigenzinnig leven
Maatje groeide op in Watergraafsmeer, in een kroostrijk gereformeerd gezin met elf kinderen. Al jong voelde ze dat ze haar eigen weg wilde gaan en stelde ze zich heel wat vragen over de onzin die dominees vertellen. In een interview vertelde ze ooit: “Ik stak mijn tong uit naar onze Lieve Heer, om te zien of hij me meteen zou straffen. Dat gebeurde niet.”  Ze verhuisde naar Den Haag en volgde een opleiding tot verpleegster. Maar tijdens de crisis van de jaren 1930 verloor ze haar baan. Ze zou het aan de stok gekregen hebben met een dominee. Daarna werkte ze op verschillende plekken, vaak tijdelijk. In Leeuwarden zag ze een oproep om naar Spanje te gaan. Ze wist niet precies waar ze aan begon, en was ook niet erg politiek begaan. Maar toch ging ze. “Ik heb het mijn ouders niet eens verteld. Ik ging gewoon.”

Oorlog en twijfel
In het hospitaal van Onteniente veranderde haar kijk op het leven ingrijpend. Ze nam afstand van haar geloof: “Ik kon het niet meer rijmen dat mensen elkaar zo afslachtten.” Wel geloofde ze nog in God, maar niet meer in hemel of hel en bidden vond ze niet meer nodig. Tijdens haar verblijf werd ze ernstig ziek na een tyfusvaccinatie, waarschijnlijk door een besmette naald. Via Barcelona werd ze eind 1937 terug naar Nederland gestuurd.

Laatste jaren
Sinds 1976 woonde Maatje in Eindhoven. In 2002 verhuisde ze naar Geldrop, waar ze op 15 januari 2003 overleed. Dankzij Ries de Vuyst is haar schilderijtje niet verloren gegaan. Sterker nog: de vondst heeft hem geïnspireerd om er een nieuwe reeks liedjes over te schrijven. Het wordt een mooi eerbetoon aan een eigenzinnige vrouw die, misschien impulsief maar zeker moedig, haar eigen weg koos, en zich inzette voor anderen in een van de donkerste periodes van de Europese geschiedenis.

Sven Tuytens

Ries de Vuyst is te beluisteren op https://riesdevuyst.bandcamp.com/album/contramine
Lees meer op deze site: