Door Michel Simons

Op 18 juli, negentig jaar na het begin van de Burgeroorlog, waarschuwt het Spaanse dagblad El Pais  in een redactioneel opiniestuk voor nieuwe verdraaiingen van het verleden die de consensus binnen de democratie bedreigen. Met name de Spaanse jongeren opereren in een arena vol valkuilen: die van onwetendheid of kwade trouw van ideologen en activisten en het grove hergebruik van oude Franco-propaganda.

El País: “De echo’s van de oorlog en de daaropvolgende dictatuur zijn nog steeds voelbaar en het gevaar schuilt in het consumeren van een verhaal dat is gebouwd op vooroordelen: de heropleving van nationaal populisme, retoriek die de ander denigreert, de verheerlijking van een schijnbaar heroïsch en viriel geweld, en het in diskrediet brengen van de democratie.”

El País waarschuwt bovendien voor de groter wordende kloof tussen de generaties. Volgens de krant zijn de kleinkinderen van de oorlogsgeneratie enkele jaren geleden op zoek gegaan naar feiten over de burgeroorlog. En om te proberen te begrijpen wat het zwijgen van hun ouders voor hen had verhuld of ongezegd gelaten. Deze zoektocht werd vergemakkelijkt door de Wetten van het Democratisch Geheugen (Leyes de Memoria Democrática). De Spaanse wetten die tot doel hebben de slachtoffers van de Spaanse Burgeroorlog en de Franco-dictatuur te erkennen, historisch onderzoek te bevorderen en de democratische rechtsstaat te versterken. De herinneringscultuur is een belangrijk onderwerp in de Spaanse samenleving, zoals Gijs Mulder aangeeft in zijn stuk ‘Vergeten en herinneren in het veranderende Spanje‘ op deze site.

De Spaanse jongeren en de dictatuur
Maar het probleem is volgens El País dat de achterkleinkinderen, de generatie Z (18-28 jaar) heel anders met het beladen verleden omgaan. Zij storen zich minder aan het hergebruik van fascistische liederen en slecht geïnformeerde influencers. De Belgische correspondent Sven Tuytens constateerde in een artikel op deze site een voorbeeld van deze propaganda in de vorm van danceversies van Cara al sol – het fascistische lijflied van de Franco-dictatuur- die worden gedraaid op de Spaanse dansvloeren.

In deze vloedgolf van onwaarheden wint het door de overwinnaars opgelegde narratief steeds meer terrein.

El País: “Zij opereren in een andere arena, vol valkuilen: die van snelle, emotionele schetsen, gefragmenteerde prikkels en alternatieve feiten. In deze vloedgolf van onwaarheden wint het door de overwinnaars (Francoregime, red) opgelegde narratief steeds meer terrein. Er is geen andere manier om deze te ontmantelen dan ons te wenden tot het werk van betrouwbare historici, voorbij de onwetendheid of kwade trouw van ideologen en activisten of het grove hergebruik van oude Franco-propaganda.”

Zorgelijke situatie blijkt ook uit onderzoek
Dat deze ontwikkelingen hun tol eisen, blijkt ook uit het onderzoek dat het 40dB Instituut in opdracht van EL PAÍS en Cadena SER heeft uitgevoerd ter gelegenheid van de  op 50^ste verjaardag van Franco op 20 november 2025.  Het onderzoek (2000 online-interviews) analyseert (naar geslacht, leeftijd en stemvoornemen) de kennis van Spanjaarden over hun traumatische verleden; de impact van de Burgeroorlog op gezinnen, hun beoordeling van het Franco-regime, de transitie en het herinneringsbeleid. Het onthult zorgwekkende percentages, vooral over de mening van de Spaanse jongeren. Een kwart van de jongeren vindt een autoritair regime onder bepaalde omstandigheden te verkiezen. Bijna de helft van hen weet niet hoe Federico Garcia Lorca is overleden en onder de jonge Vox-stemmers zijn er meer voorstanders dan tegenstanders van het Franco-regime.

De beoordeling van het Franco-regime
55% van de bevolking beoordeelt het Franco-regime als “slecht” of “zeer slecht”; 25% antwoordt dat het “noch goed noch slecht” is, en 15% beoordeelt het als “goed of zeer goed”. 

Het electoraat van Vox, de partij met de grootste stemvoorkeur onder jongeren, is het enige waar meer voorstanders (42%) dan tegenstanders (17%) van het Franco-regime zijn. Onder PP-kiezers bereikt het percentage dat het regime positief beoordeelt 20%.
Het verschil tussen de generaties blijkt ook uit de vraag of de democratie te verkiezen is boven de dictatuur.

Kennis over het verleden onder jongeren
Een interessante vraag gaat over de dood van de dichter Federico García Lorca. In Spanje is dat kennelijk een gegeven waaraan kennis over de Burgeroorlog kan worden afgemeten. Lorca werd in augustus 1936 door nationalistische aanhangers van Franco in de buurt van Granada gefusilleerd, waarschijnlijk wegens zijn reputatie als linkse schrijver. Anderen beweren dat hij werd vermoord omdat hij openlijk voor zijn homoseksualiteit uitkwam .

De overgrote meerderheid van de bevolking (95%), inclusief de jongsten (87%), weet wie Federico García Lorca was. De onderzoekers maken zich zorgen over toenemende onwetendheid over hoe Lorca is overleden. Bijna de helft (48%) van Generatie Z weet niet dat hij door Franco-aanhangers is vermoord, een percentage dat daalt tot 26% onder de babyboomers. Het is natuurlijk de vraag met wie we Lorca in Nederland moeten vergelijken, maar de vrees lijkt terecht dat bijvoorbeeld de dichter en verzetsman H.M. van Randwijk (‘Een volk dat voor tirannen zwicht’) dit soort percentages niet haalt.

El País eindigt met een oproep
“De wetten van de Ley de Memoria Democrática hebben ertoe bijgedragen veel van de symbolen uit te wissen die door de overwinnaars na hun overwinning werden opgelegd en hebben – zij het onvolledig – de teruggave van de stoffelijke resten van hun doden aan hun families mogelijk gemaakt, resten die in massagraven liggen. Degenen die beloven deze wetten af ​​te schaffen (VOX en Partido Popular, red), dragen uiteindelijk bij aan het vertroebelen van ons begrip van het verleden en dat was de basis voor de wederopbouw van Europa na de Tweede Wereldoorlog. De uitdaging blijft om een ​​gedeelde herinnering te creëren die ruimte biedt aan de diverse perspectieven op dat verschrikkelijke conflict. En dit is een taak die niet alleen op de schouders van historici rust, maar op die van de samenleving als geheel. Zonder door iedereen aanvaarde waarheden en zonder consensus over de geschiedenis zal geen enkele democratie ongeschonden blijven.”

Lees het opinieartikel bij El País: https://elpais.com/opinion/2026-07-18/volver-a-los-hechos-de-la-guerra-civil-espanola.html

Het artikel over het onderzoek door het 40dB Instituut: https://elpais.com/espana/2025-11-20/una-cuarta-parte-de-los-jovenes-ve-preferible-en-determinadas-circunstancias-un-regimen-autoritario.html